De logica achter de pianonoten begrijpen
De piano is een muziekinstrument dat volgens logische, bijna wiskundige regels is gebouwd. Sta je voor een piano, dan kan het aantal toetsen indrukwekkend zijn (88 bij de grootste). Je weet niet wat je moet doen en dat is heel normaal. In dit deel gaan we niet in op de puur theoretische kant, het ontcijferen van muzieknoten en de notenleer. We beginnen met het ontleden van de witte en zwarte toetsen van de piano. Dat is een van de basisprincipes van de piano en de eerste stap naar piano noten lezen.
Je ziet dat een piano, ongeacht de grootte en of het een digitale of akoestische piano is, altijd dezelfde reeks noten heeft. Om het jezelf makkelijker te maken, kun je vooral op de zwarte toetsen letten. Je ziet dat de reeks altijd hetzelfde is: 2 zwarte toetsen, dan 3 zwarte toetsen. Die reeks herhaalt zich tot je aan het einde van de piano bent.
Zoek je een noot op de piano, gebruik dan de zwarte toetsen om hem te vinden. Zoek je bijvoorbeeld een C (do), dan moet je:
1 – naar de reeks zwarte toetsen kijken;
2 – stoppen bij een groep van twee opeenvolgende zwarte toetsen (rood op het schema hierboven);
3 – de witte toets kiezen die direct links van die twee zwarte toetsen ligt: daar ligt je C.
Nu je de logica achter de opbouw van een piano begrijpt, kijken we naar het begrip toonladder en octaaf, voordat we de namen van de noten bekijken.
Octaven en toonladders op een piano
In de muziektheorie zijn octaven en toonladders basisbegrippen. Ze zijn essentieel om te begrijpen wat je op de piano speelt, improviseert of componeert. Octaven en toonladders bestaan uit een reeks noten waarmee je je spel structureert.
Octaven
Wat is een octaaf? In de muziek is een octaaf het interval tussen twee noten met acht noten ertussen. Een octaaf dat met een bepaalde noot begint, eindigt altijd op dezelfde noot van het octaaf erboven (of eronder, afhankelijk van je richting). Druk je bijvoorbeeld op de G, tel dan acht noten naar de linkerkant van de piano om de G te bereiken en naar het lagere octaaf te gaan. Omgekeerd tel je acht noten naar de rechterkant om de G te bereiken en naar het volgende hogere octaaf te gaan. Technisch gezien verdubbelt de frequentie van het geluid van de ingedrukte toets wanneer je van het ene octaaf naar het andere gaat.
Ter ondersteuning kun je het patroon van de zwarte toetsen hierboven gebruiken. Je merkt vast dat het om dezelfde noot gaat, omdat ze allebei direct links van de groep van twee zwarte toetsen liggen.
Dankzij octaven ken je de structuur van de piano en kun je daarop spelen. Het is belangrijk te weten dat een pianoliedje in alle octaven gespeeld kan worden. Het liedje blijft hetzelfde, maar klinkt lager of hoger, afhankelijk van het octaaf dat je kiest.
Het is ook belangrijk te weten dat een octaaf alle noten bevat: C, D, E, F, G, A, B en C. Ga je naar het volgende hogere octaaf, dan herhaal je precies dezelfde reeks noten, maar hoger.
Bekijk deze korte video om meer te leren over octaven op de piano:
Toonladders
Daarnet hadden we het over de reeks opeenvolgende noten in een octaaf. Die reeks noten noemen we een toonladder.
Een toonladder is een reeks aaneengesloten noten in dezelfde toonsoort (mineur of majeur), waarvan de laatste noot de eerste herhaalt in het lagere octaaf (bij een dalende toonladder) of het hogere octaaf (bij een stijgende).
Om het beter te begrijpen, nemen we weer het voorbeeld van de noot C. Een C-toonladder begint altijd op de noot C en loopt dan een voor een alle witte toetsen af die rechts (bij stijgen) of links (bij dalen) liggen. Heb je de achtste noot bereikt, dan kom je weer uit op een C. Zo heb je je toonladder afgemaakt en, als je het vorige deel goed hebt gevolgd, zit je nu in een nieuw octaaf.
Als je je toonladders kent, kun je werken aan de souplesse van je spel en je pianopraktijk. Toonladders horen bij de basis van de piano, dus we raden je aan er zoveel mogelijk te spelen!
Vind je toonladders nog wat verwarrend, bekijk dan deze video om ze in 6 minuten te begrijpen:
Zoals je gemerkt hebt, is het veel makkelijker om het begrip toonladder te begrijpen zodra je het begrip octaaf snapt, en andersom. Die twee begrippen hangen nauw samen en vullen elkaar zelfs aan.
Nu je deze twee basisbegrippen kent, bekijken we de namen van de noten en hun volgorde op een pianoklavier.
Overzicht van de pianonoten
Dit overzicht van de pianonoten toont alle noten die je op je klavier vindt. De reeksen noten herhalen zich telkens als je een octaaf verder gaat. Daarom is het zo belangrijk dat je al weet wat een octaaf en een toonladder zijn voordat we de noten van een piano laten zien. Dit overzicht is essentieel om te begrijpen hoe de afstand tussen de noten bepaalt welke klanken je speelt, vooral bij pianoakkoorden. De verschillende noten van een pianoklavier zijn als volgt samen te vatten [Het schema hieronder toont de internationale namen van de pianonoten. Die zijn ook in het Nederlands gebruikelijk. Om het verband te leggen met de solfègenamen: C = do / D = re / E = mi / F = fa / G = sol / A = la / B = si]:
De noot C in het midden bepaalt altijd de middelste toets van een pianoklavier. Gebruik haar als referentiepunt om je te oriënteren en te herkennen welke noot je speelt.
Het is belangrijk dat je de plek en de naam kent van de noten in elk octaaf, want je komt ze vaak tegen in de oefeningen, lessen en tutorials tijdens je muzikale ontwikkeling.
Standaardnoten van de piano
Kijk je naar het schema van de pianonoten hierboven, dan zie je dat er twee soorten noten zijn: de standaardnoten (onderaan de afbeelding) en de noten met een # (bovenaan de afbeelding).
De standaardnoten zijn allemaal witte toetsen en hebben allemaal een letter, van A tot G (in het Frans van la tot sol).
Noten met een kruis
Omgekeerd horen de noten met een # alleen bij zwarte toetsen. Ze zijn genoemd naar de witte noten. Kijk je naar een witte toets met een letter, dan heeft de zwarte toets direct rechts ervan dezelfde letter, gevolgd door een #, dat je uitspreekt als ‘kruis’.
Noten met een mol
De zwarte toetsen kunnen ook een andere naam hebben. Afhankelijk van hoe je speelt, heten ze ‘kruis’ of ‘mol’. Hoe weet je welke naam je moet gebruiken? Dat hangt af van de witte noot die je net daarvoor speelde. Ga je naar de linkerkant van de piano, dan is het een mol. Ga je naar rechts, dan is het een kruis (#).
Om het te begrijpen nemen we als voorbeeld de zwarte toets in het midden van een groep van 3 zwarte toetsen. Heb je net daarvoor de noot A gespeeld, dan is de zwarte toets een As, omdat je naar links bent gegaan.
Heb je net daarvoor de noot G gespeeld, dan is dezelfde zwarte toets een Gis, omdat je naar rechts omhoog bent gegaan.
Intervallen en hele tonen
We sluiten deze les af met de begrippen hele toon en interval, ook basisbegrippen op de piano.
Na alles wat we in dit artikel hebben gezien, zijn dit de simpelste begrippen, want ze volgen uit alles wat eraan voorafgaat (daarom bespreken we ze aan het eind van het artikel).
Elke keer dat je naar de volgende toets gaat, tel je een extra halve toon. De zwarte toetsen tellen daarbij uiteraard mee. Ga je bijvoorbeeld van de ene witte toets naar de andere en zit er een zwarte toets tussen, dan is dat: een halve toon + een halve toon = een hele toon. Twee witte toetsen met een zwarte toets ertussen liggen dus een hele toon (of een interval) uit elkaar.
We nemen nog eens een concreet voorbeeld om het beter te begrijpen. Speel je een C-toonladder (zoals we eerder in dit artikel zagen), dan druk je achtereenvolgens op de noten: C, D, E, F, G, A, B, C.
Schrijven we deze toonladder uit in tonen, dan krijgen we: hele toon + hele toon + halve toon + hele toon + hele toon + hele toon + halve toon = 6 tonen. Er zijn dus 6 tonen verschil (of 6 intervallen) in de C-toonladder.
We hebben de zwarte toetsen in deze berekening meegenomen. Willen we het noot voor noot uitsplitsen en elk verschil tellen, dan krijgen we: halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon + halve toon = 6 tonen.
Nu je alles weet over pianonoten, toonladders en octaven, kun je je digitale piano uitkiezen en naar de app La Touche Musicale gaan om te oefenen!
